أو إلّا تغمّر الناهل : استثناء است از طائل و نائل . و لو أن أهل القرى آمنوا : أن با دو معمول آن در موضع رفع است بنابر فاعليّت براى فعل محذوف كه آن شرط است براى لو كه آمنوا آن را تغيير مىكند . هلم فاسمع : مفعول استمع قولها و ما عشت أراك الدهر عجبا تا آخر ، و ممكن است كه ليت شعري يا لأيّ سناد باشد ، و جمله‌اى كه در بين واقع است معترضه باشد . و ما عشت أراك الدهر عجبا : جملهء خبريّه يا استفهاميّه باشد و « هل » استفهام در اين صورت محذوف است ، يعنى : ما عشت هل أراك الدهر عجبا ، و استفهام به معناى نفى است يعنى ما أراك الدهر عجبا ، به هر حال « ما » مصدريّهء زمانيّه است يعنى در مدّت زندگانى تو . إلى أيّ سناد استندوا ؟ أيّ استفهاميّه است ، و محتمل است موصوفه باشد ، و جملهء مشتمله بر آن بيانا للحادث : و إن تعجب بعد الحادث . فما بالهم بأيّ سند أسندوا ؟ أم بأيّة عروة تمسّكوا ؟ « ما » ى « ما بالهم » استفهاميّه است و جانشين جزاء شرط است ، و « أىّ » استفهاميّه يا موصوفه است چنان كه گذشت . « أم » منقطعه است ، پس ممكن است جزاء شرط محذوف باشد رأسا ، و دلالت بر آن دارد بقول آن حضرت فما بالهم ، و شايد متعدّى باشد أسندوا به باء ، يا اينكه اسناد به إلى متعدّى مىشود براى اينكه معناى وثوق را دربردارد . و احتنكوا : مفعول محذوف است يعنى : و أيّة ذرّيّة احتنكوا . لبئس المولى تا آخر : مخصوص است به ذم محذوف أي : لبئس المولى مولاهم ، و همچنين است در نظائر آن . و بئس للظالمين بدلا : فاعل بئس ضميرى است كه بدلا از آن تفسير مىكند و آن تميز است .